«To be full Greek», Ο Βρετανός Φιλέλληνας Λόρδος Γκίλφορντ, η πνευματική αναγέννηση του Ελληνισμού και η ίδρυση του πρώτου πανεπιστημίου στη νεότερη ιστορία της Ελλάδας και της Νοτιοανατολικής Ευρώπης
Στις 14 Οκτωβρίου 1827, λίγες μόλις ημέρες πριν από την ιστορική Ναυμαχία του Ναυαρίνου, αφήνει την τελευταία του πνοή στο Λονδίνο μία από τις πιο εμβληματικές, ιδιόμορφες και συγκινητικές φυσιογνωμίες του διεθνούς Φιλελληνισμού. Ο Φρειδερίκος Νορθ, 5ος Κόμης του Γκίλφορντ (Frederick North, 5th Earl of Guilford) ή ευρύτερα γνωστός ως Λόρδος Γκίλφορντ, υπήρξε ένας ευγενής που έθεσε ως σκοπό της ζωής του την πνευματική αφύπνιση των Ελλήνων.
Πέραν του όρου «Φιλέλληνας», ο ίδιος όσο ζούσε δήλωνε εμφατικά «Έλλην» και σφράγισε ανεξίτηλα την ιστορία της νεότερης ελληνικής εκπαίδευσης ιδρύοντας το πρώτο πανεπιστήμιο της χώρας.
Το Grand Tour και η μυστική βάπτιση
Γιος του Πρωθυπουργού της Μεγάλης Βρετανίας, Λόρδου Νορθ, ο Φρειδερίκος γεννήθηκε στις 7 Φεβρουαρίου 1766 μέσα στους κόλπους της βρετανικής αριστοκρατίας. Ολοκληρώνοντας τις σπουδές του στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, ξεκίνησε το 1790 το παραδοσιακό «Grand Tour» στην Ευρώπη, μια περιοδεία μόρφωσης και εμπειριών που έμελλε να αλλάξει τον ρου της ζωής του.
Το 1791 πέρασε στα Επτάνησα, επισκεπτόμενος την Κέρκυρα και την Ιθάκη, προτού περιηγηθεί στην Ήπειρο και την Αθήνα. Στην αττική γη παρέμεινε για περισσότερο από έναν χρόνο, βυθιζόμενος στη μελέτη της αρχαίας ελληνικής γραμματείας και του πολιτισμού.
Η σύνδεσή του με την Ελλάδα ξεπέρασε τα όρια του απλού θαυμασμού. Το 1791, προχώρησε σε μια πράξη ακραίας πνευματικής μεταστροφής για τα δεδομένα της εποχής του, καθώς ασπάστηκε μυστικά την Ορθοδοξία λαμβάνοντας το όνομα Δημήτριος. Στη Βρετανία εκείνης της περιόδου, η απομάκρυνση από το επίσημο δόγμα της Αγγλικανικής Εκκλησίας για έναν δημόσιο αξιωματούχο σήμαινε την άμεση απώλεια των πολιτικών του δικαιωμάτων και των αξιωμάτων του. Όταν ο έκπληκτος Κερκυραίος ιερέας τον ρώτησε για ποιο λόγο ο γιος ενός Βρετανού πρωθυπουργού λαμβάνει μια τέτοια απόφαση, απάντησε αφοπλιστικά: «To be full Greek» (Για να είμαι εντελώς Έλληνας).
Το όραμα της Ιονίου Ακαδημίας
Το μεγάλο όραμα του Λόρδου Γκίλφορντ ήταν η πνευματική αναγέννηση του υπόδουλου έθνους μέσω της παιδείας και επέστρεψε οριστικά στα Ιόνια Νησιά τη δεκαετία του 1820 για να το υλοποιήσει. Αρχικά, λόγω της βαθιάς λατρείας του για την κλασική αρχαιότητα, σχεδίαζε να ιδρύσει το πανεπιστήμιο στην Ιθάκη, θεωρώντας την ως τον πλέον ιδανικό και ήσυχο τόπο για σπουδές. Ωστόσο, οι πολιτικές συγκυρίες και η έκρηξη της Ελληνικής Επανάστασης το 1821 επέβαλαν τη μεταφορά της έδρας στην Κέρκυρα, την πρωτεύουσα του Ιονίου Κράτους, το οποίο τελούσε τότε υπό βρετανική προστασία.
Η ίδρυση της Ιονίου Ακαδημίας αποτελεί έναν από τους λαμπρότερους σταθμούς του πνευματικού Φιλελληνισμού. Οι πύλες του ιδρύματος άνοιξαν επίσημα στις 29 Μαΐου 1824, σηματοδοτώντας τη γέννηση του πρώτου ελληνικού πανεπιστημίου των νεότερων χρόνων.
Το πανεπιστήμιο ξεκίνησε τη λειτουργία του με τέσσερις βασικές σχολές: Θεολογική, Νομική, Ιατρική και Φιλοσοφική.
Σε μια εποχή που η ανώτατη εκπαίδευση στην Ευρώπη διεξαγόταν αυστηρά στα Λατινικά ή τα Γαλλικά, ο Λόρδος Γκίλφορντ προχώρησε σε μια ρηξικέλευθη απόφαση, επιβάλλοντας ως επίσημη γλώσσα διδασκαλίας και διοίκησης τη Νέα Ελληνική.
Φάρος του Ελληνισμού και σχέσεις με εξέχουσες προσωπικότητες της διανόησης
Ως ο πρώτος «Άρχων» (Πρύτανης) της Ακαδημίας, ο Γκίλφορντ χρησιμοποίησε την τεράστια προσωπική του περιουσία για να εξοπλίσει εργαστήρια, να προσφέρει υποτροφίες σε άπορους Έλληνες φοιτητές από κάθε γωνιά της οθωμανοκρατούμενης Ελλάδας και να συγκεντρώσει μερικά από τα πιο λαμπρά μυαλά της ελληνικής διανόησης για να διδάξουν. Ανάμεσα στους καθηγητές που στελέχωσαν τα έδρανα της Ιονίου Ακαδημίας ήταν ο Κωνσταντίνος Ασώπιος, ο Ανδρέας Κάλβος, ο Χριστόφορος Φιλητάς, ο Θεόφιλος Καΐρης και ο Πέτρος Βράιλας-Αρμένης.
Παράλληλα, ο λόρδος διατηρούσε στενούς δεσμούς με την πνευματική ελίτ της εποχής. Από το 1821 βρισκόταν σε συστηματική αλληλογραφία με τον εθνικό μας ποιητή, Διονύσιο Σολωμό. Ο Σολωμός έτρεφε βαθύτατο σεβασμό για το έργο και την προσωπικότητα του Γκίλφορντ, στον οποίο μάλιστα είχε αφιερώσει ένα σονέτο γραμμένο στα ιταλικά. Στις επιστολές που διασώζονται από την περίοδο αλληλογραφίας τους 1824–1827, ο ποιητής υπέγραφε χαρακτηριστικά με τη λατινική εκδοχή του ονόματός του ως Salamon.
Σε μια εποχή που η διεθνής υποστήριξη προς την Ελλάδα μετριόταν συχνά με όρους γεωπολιτικής ισχύος, ο Κόμης Γκίλφορντ διέκρινε ότι η πραγματική, μακροπρόθεσμη ελευθερία του έθνους απαιτούσε τη δημιουργία μιας ισχυρής πνευματικής υποδομής και πίστεψε ότι η παιδεία και ο πολιτισμός είναι το πιο ισχυρό θεμέλιο για την εθνική κυριαρχία και τη δημιουργία ενός ελεύθερου ελληνικού κράτους.
Μια μοναδική βιβλιοθήκη και οι αρχαιοελληνικές στολές
Μια από τις πιο ιδιόμορφες και πολυσυζητημένες λεπτομέρειες της καθημερινότητας στην Ακαδημία ήταν η ειδική ενδυμασία που σχεδίασε ο ίδιος ο Γκίλφορντ για καθηγητές και φοιτητές. Εμπνευσμένη από την αρχαία ελληνική παράδοση, η στολή περιελάμβανε χιτώνες, χλαμύδες και σανδάλια, με διαφορετικούς χρωματισμούς ανάλογα με τη σχολή, θέλοντας με αυτόν τον οπτικό τρόπο να υπογραμμίσει τη συνέχεια του ελληνικού πνεύματος.
Η μεγαλύτερη, ωστόσο, προσφορά του ήταν η ανεκτίμητη βιβλιοθήκη του. Για δεκαετίες, ο Γκίλφορντ ταξίδευε ακούραστα στην Ευρώπη αγοράζοντας σπάνια ελληνικά χειρόγραφα, πρώτες εκδόσεις κλασικών συγγραφέων, ιστορικά έγγραφα και ξενόγλωσσα επιστημονικά συγγράμματα. Το 1824, δώρισε ολόκληρη την προσωπική του συλλογή, η οποία αριθμούσε περίπου 25.000 τόμους, για να αποτελέσει τον πυρήνα της πανεπιστημιακής βιβλιοθήκης.
Το τέλος και η παρακαταθήκη
Ο θάνατος του Λόρδου Γκίλφορντ τον Οκτώβριο του 1827 στέρησε από την Ιόνιο Ακαδημία τον κυριότερο χρηματοδότη και προστάτη της. Παρά τις μεγάλες οικονομικές αντιξοότητες που ακολούθησαν, το ίδρυμα συνέχισε να λειτουργεί και να διαμορφώνει τους εκπροσώπους της ελληνικής διανόησης μέχρι το 1864. Με την Ένωση των Επτανήσων με την Ελλάδα, η Ακαδημία έκλεισε οριστικά, καθώς οι πόροι της μεταφέρθηκαν για τη στήριξη του Πανεπιστημίου Αθηνών.
Αν και το μεγαλύτερο μέρος της πολύτιμης βιβλιοθήκης του Λόρδου Γκίλφορντ μεταφέρθηκε πίσω στο Λονδίνο από τους κληρονόμους του και δημοπρατήθηκε, ένα σημαντικό τμήμα της διασώθηκε και εμπλουτίζει σήμερα τη Βιβλιοθήκη του Ιονίου Πανεπιστημίου στην Κέρκυρα.
Σήμερα, δύο αιώνες μετά, το ιστορικό κτήριο της Ιονίου Ακαδημίας στέκεται ακόμα επιβλητικό στο ιστορικό κέντρο της Κέρκυρας, στεγάζοντας δομές του σύγχρονου Ιονίου Πανεπιστημίου, διατηρώντας ζωντανή τη μνήμη του Βρετανού ευγενούς που επέλεξε να ζήσει και να πεθάνει ως Έλληνας.
Η παρακαταθήκη του Λόρδου Γκίλφορντ παραμένει εντυπωσιακά επίκαιρη, αποδεικνύοντας ότι ο διαρκής Φιλελληνισμός είναι εκείνος που επενδύει στην παιδεία και τον πολιτισμό.
Η επέτειος του θανάτου του είναι μια αφορμή αναστοχασμού για τη διαχρονική αξία της ελληνικής γλώσσας, τις βαθιές ρίζες του Ελληνισμού και το όραμα μιας εκπαίδευσης με διεθνή ακτινοβολία.
Το γλυπτό του Γκίλφορντ σε αρχαιοελληνικό κάθισμα
Το γλυπτό του Λόρδου Γκίλφορντ που περιλαμβάνεται στη συλλογή του Μουσείου Φιλελληνισμού, έχει φιλοτεχνθηθεί από μάρμαρο Καρράρα και παρουσιάζει τον Λόρδο Γκίλφορντ καθισμένο σε έναν παραδοσιακό αρχαιοελληνικό κλισμό (κάθισμα/καρέκλα), ενδεδυμένο με χιτώνα και να κρατά στο δεξί του χέρι βιβλίο/πάπυρο. Στα χέρια του δεν βρίσκεται ένα τυχαίο βιβλίο, αλλά ο καταστατικός χάρτης της Ιονίου Ακκαδημίας, του έργου της ζωής του.
Πληροφορίες: info@phmus.org
